رفتن به مطلب

خطّ کوفی


SARDAR
 اشتراک گذاری

ارسال های توصیه شده

این مقاله به تاریخچه و ارزیابی شکل‌گیری خط کوفی می‌پردازد. این خط به مدت پنج قرن بعد از استیلای اعراب در ایران رواج داشته و جهت کتابت قرآن و کارهای تزئینی در بناها و عمارات،

خطّ کوفی

 
چکیده
این مقاله به تاریخچه و ارزیابی شکل‌گیری خط کوفی می‌پردازد. این خط به مدت پنج قرن بعد از استیلای اعراب در ایران رواج داشته و جهت کتابت قرآن و کارهای تزئینی در بناها و عمارات، ظروف و کتب مختلف استفاده می‌شده است. نویسنده در ادامه، شماری از آثاری را بر می‌شمارد که با خط کوفی نوشته شده‌اند.

لینک به دیدگاه
به اشتراک گذاری در سایت های دیگر

برگردان: پیمان متین
نویسنده: غلامحسین یوسفی

خطّ کوفی به مدت پنج قرن بعد از استیلای اعراب در ایران اساساً جهت کتابت قرآن و کارهای تزئینی در بناها و عمارات، ظروف و کتب مختلف استفاده می‌شد. استفاده از کوفی تزئین (مشجّری) تا قرن دهم ق./ شانزدهم میلادی کاملاً رایج بود و از آن زمان به بعد نیز تا امروز مورد استفاده قرار می‌گیرد (نگاره‌های 1 و 2).
 

 
1(203).jpg

 
نگاره 1.خطّ کوفی تزئینی، مسجد نائین: «آمن بالله و الیوم» (فضائلی، اطلس، ص 153).

 

 
2(108).jpg

 
نگاره 2. خطّ کوفی تزئینی به قلم فرج الله بذل، مسجد حیدریه، قزوین، اوایل قرن ششم ق./ دوازدهم م. (Pope, 1954, pl. 110)


خطّ کوفی، دو سبک برجسته دارد: یکی خطوطی که در کتب خطی مورد استفاده قرار می‌گرفت که شکلی بسیار ساده داشت، و یک هشتم تا یک ششم آن را دوایر و الباقی را خطوط صاف و یکنواخت شامل می‌شد. هنگامی که جهت مصارف زینتی استفاده می‌شد «موشّح» یا «تزئینی» و زمانی که در عمارات و ساختمان‌ها از آن استفاده می‌شد، «بنّایی» یا «معقلی» نامیده می‌شد و میزان خوانا بودن آن بسته به طراحی آن داشت.

در نمونه‌های موجود در خطوط کوفی، خطها به صورت جدا از هم نوشته شده، سپس با خطوطی که به نازکی مو می‌باشد، با گوشه‌ی قلم به هم متصل می‌شدند. برخی محققان امروزه از این سبک به عنوان یک سبک مجزا نام برده و آن را مشابه نوشته‌های دوران پهلوی و اوستایی می‌دانند و آن را خطّ کوفی به سبک ایرانی می‌نامند (1).

لینک به دیدگاه
به اشتراک گذاری در سایت های دیگر

در کتابخانه‌ی عمومی وین، به تاریخ 447 ق./ 1055-56 م. (نگاره 7) (6)؛ تحدید نهایة الاماکن لتصحیح مسافات المساکن از ابوریحان بیرونی به تاریخ 415 ق. / 1025 م. و احتمالاً دست نویس خود نویسنده، موجود در کتابخانه‌ی فاتح (7) استانبول (نگاره 8)؛ اوراقی از ترجمان البلاغه از محمدبن عمر رادویانی به تاریخ 507 ق. / 1113-14 م.، استنساخی از ابوالهیجا دیلم سُپار در کتابخانه‌ی فاتح استانبول (نگاره 9) (8)؛ تفسیر قرآن پاک، در کتابخانه‌ی دانشگاه لاهور (نگاره 10) (9).
 

 
3(146).jpg

 
نگاره 3. خط کوفی به سبک ایرانی، قرآن، کتابخانه‌ی آستان قدس رضوی، مشهد (راهنمای قرآن، صص 28-29).

 

 
4(105).jpg

 
نگاره 4. خطّ کوفی به سبک ایرانی، قرآن به خطّ عثمان بن حسین ورّاق، 466 ق. / 1073-74 م.، کتابخانه‌ی آستان قدس رضوی، مشهد (شماره‌ی 70).


 

 
5(62).jpg

 
نگاره 5. خطّ کوفی به سبک ایرانی، قرآن، قرن پنجم ق. / یازدهم م. (Pope, 1945, pI, 111).

 

 
6(33).jpg

 
نگاره 6. خطّ کوفی به سبک ایرانی، پرشیا، قرن پنجم ق. / یازدهم م.، موزه‌ی هنر اسلامی، موزه‌ی فرهنگی دولتی برلین.
Museum für Islamische Kunst, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz., Berlin (West: no. I. 4499).

 

 
7(23).jpg

 

نگاره 7. خطّ کوفی به سبک ایرانی، نسخه‌ی خطی ابومنصور هروی، الابنیه عن حقائق الادویه کتابت اسدی طوسی به تاریخ 447 ق./ 1055-56م.، کتابخانه‌ی ملی اتریش.
Österreichische Nationalbibliothek (Codex A.F. 340, fol. 1).

 

 
8(14).jpg

 

نگاره 8. خطّ کوفی به سبک ایرانی، نسخه‌ی خطی تحدید نهایه الاماکن لتصحیح مسافات المساکن، به تاریخ 416 ق./ 1025 م.، احتمالاً دستنوشته‌ی نویسنده‌ی کتاب باشد، کتابخانه‌ی فاتح، استانبول (نسخه‌ی خطی شماره‌ی 3386).

 

 
9(11).jpg

 
نگاره 9. خطّ کوفی به سبک ایرانی، نسخه‌ی خطی محمدبن عمر رادویانی، ترجمان البلاغه، به تاریخ 507 ق./ 113-14 م.، استنساخ توسط ابولهیجا دیلم سُپار، کتابخانه‌ی فاتح، استانبول (5413).

 

 
10(14).jpg

 
نگاره 10. خطّ کوفی به سبک ایرانی، تفسیر قرآن پاک، حدود 450 ق./ 1060 م.، کتابخانه‌ی دانشگاه لاهور (شماره‌ی 4797).



فضائلی مفصلاً خطّ کوفی به سبک ایرانی را، توضیح داده است (10). در بین محققان امروزی، تنها رکن الدین همایون فرخ بود که موفق به شناسایی خطّ ذکر شده در بالا و سایر دست‌نوشته‌ها شد، از جمله: فصل عنوان از منافع الحیوان، نوشته شده در مراغه به تاریخ 690 ق./ 1291 م.، 697 ق./ 1297-98م. یا 699 ق. / 1299-1300م.، اکنون در کتابخانه‌ی پیرپونت مورگان (11) در نیویورک است، (نگاره‌ی 11) همراه با پیراموز (فیراموز، قیراموز) خطی که ابن الندیم به وجود آورده است (12). به گفته‌ی احمد گلچین معانی، صفحه‌ی قرآن در کتابخانه‌ی آستان قدس (نگاره‌ی 3) احتمالاً پیراموز بوده (13)؛ اما این حدس و گمان‌ها هنوز اثبات نشده و محققان دیگری هم از آن حمایت نکردند.

لینک به دیدگاه
به اشتراک گذاری در سایت های دیگر

مصور، ص 90)

 

 
میهن فروم

 
نگاره 13. خط کوفی بنایی میانه، سبک محمد مصدق‌زاده، توسط احمد فضائلی: «ان الصلوة تنهی عن الفحشاء و المنکر» (فضائلی، اطلس، ص 169)

 

 
میهن فروم

 

نگاره 14. خط کوفی بنایی معقلی، بالا: «شکر تو که پیر دیر و ترسا که شود؟»، پایین: «تا آخر کار ز آتش بوته‌ی عشق» (نشر دانش، سال سوم، شماره‌ی ششم، ص 38)

 

 
میهن فروم

 

نگاره 15. خط کوفی بنایی معقلی، قسمتی از مخطوط مسجد جامع اصفهان؛ در قسمت میانی: «عمل ابن محمد مؤمن محمد - امین». بالا و سمت چپ: «چون نامه‌ی جرم ما به هم پیچیدند». بالا و سمت راست: «بردند و به میزان عمل سنجیدند». پایین و سمت راست: «بیش از همه کس، گناه ما بود، ولی». پایین و سمت چپ: «ما را به محبت علی بخشیدند». (فضائلی، اطلس، ص 169)



پی‌نوشت‌ها:
1- از جمله: بیانی، 1342، ص 765.
2- نک. راهنما، صص 28-29.
3- نک. راهنما، صص 45-49.
4- Toledo Museum of Art
5- نک. فضائلی، 1350، صص 129- 130؛ همایون فرخ، 1346، صص 33-45.
6- Fiugel, II, pp. 534-36.
7- Fatih Library
8- نک. احمد آتش، ویراستار ترجمان البلاغه، استانبول، 1949.
9- تصویربرداری مجدد، تهران، 1344 ش. / 1965.
10- 1350، صص 128-133، 398-401.
11- Pierpont Morgan Library
12- نک. به تصحیح تجدد، ص 9؛ همایون فرخ، 1346، 1350 الف، صص 40-42، 1350 ب، صص 735، 764، و نیز: Fiugel, p. 6.
13- راهنما، صص 28-29.
14- فضائلی، 1350، صص 160-172؛ معروف، 1365، صص 36-37.

لینک به دیدگاه
به اشتراک گذاری در سایت های دیگر

به گفتگو بپیوندید

هم اکنون می توانید مطلب خود را ارسال نمایید و بعداً ثبت نام کنید. اگر حساب کاربری دارید، برای ارسال با حساب کاربری خود اکنون وارد شوید .

مهمان
ارسال پاسخ به این موضوع ...

×   شما در حال چسباندن محتوایی با قالب بندی هستید.   حذف قالب بندی

  تنها استفاده از 75 اموجی مجاز می باشد.

×   لینک شما به صورت اتوماتیک جای گذاری شد.   نمایش به صورت لینک

×   محتوای قبلی شما بازگردانی شد.   پاک کردن محتوای ویرایشگر

×   شما مستقیما نمی توانید تصویر خود را قرار دهید. یا آن را اینجا بارگذاری کنید یا از یک URL قرار دهید.

 اشتراک گذاری

×
×
  • اضافه کردن...